Bugun...



Kürtçenin Yaşayan Lehçeleri
Tarih: 13-10-2017 19:18:35 + -


Kürtçenin Yaşayan Lehçeleri ve Şiveleri Dolayısıyla aslen Zazaca diye bir lehçe bulunmamakta ve olsa olsa mevcud Kırdkî yada öteki adıyla Dımılkî lehçesinin değiştirilmiş adıdır.

facebook-paylas
Tarih: 13-10-2017 19:18

Kürtçenin Yaşayan Lehçeleri

Lehçe/ Diyalekt: Bir ana dilin tarihî, politik, sosyal, kültürel ve yerel sebeplerden dolayı ses, yapı ve söz dizimi özellikleriyle ayrılan koludur.[1] Başka bir ifade ile lehçe; kendi kelime dağarcığı ve grameri olan sözel bir iletişim sistemidir. Lehçeleri aynı topraklarda değil de değişik coğrafyalarda görmek olasıdır. Sözgelişi Türkçenin Çuvaşça ve Yakutça lehçeleri vardır. Yakutlar, Sibirya'da yaşarlar, Şamanist ve Ortodoksturlar. Çuvaşlar ise Volga'nın iki kolunun kesiştiği bölgededirler ve Ortodoks dinindedirler. Keza Türkiye Türkçesi, Azerice, Kırgızca, Özbekçe, Türkmence, Tatarca, Uygurca vs diller Türkçe dil ailesinin lehçeleridir.

Şive: Konuşma şekli, aksan olarak da adlandırılabileceği gibi daha ziyade bir dilin yerel söyleniş tarzıdır. Keza bir ana dilin içinden çıkmış, tarihte ondan ayrılmış kollarına da bir bölüm dilbilimci şive demektedir. Kıpçak şivesi gibi.[2] Şiveler, milletlerin boylarınca kullanılan biçimleridir. Şivelerde dilde ses ve şekil farklılıkları görülür. Şive lehçe gibi dilde aşırı farklılıklar oluşturmaz. Değişik şivelerle söylenmiş sözler anlaşılması istikametinden lehçeye göre daha kolaydır. Şivenin sebepleri ise fonetik ve morfolojik, folklorik farklılıklardır.

1- Kurmanci (Kuzey Kürtçe); Coğrafik açıdan ve konuşma alanı olarak beş lehçe içinde en geniş alanına ve Kürtçenin en yaygın lehçesi olma unvanına sahiptir.[3] Takriben 8-10 milyon kişi tarafından Türkiye, Suriye, Irak, İran ve Ermenistan'da konuşul-maktadır. 1930'lu senelerden itibaren Kurmanci Kürt-Latin abecesi ile yazılmakta ve şu anda dil geniş-letme sürecini yaşamaktadır. Ayrı olarak Cizredeki Botanî şivesini standart lehçe yapma istikametinde çabalar vardır. Bu şive Kamuran Bedirxan tarafından 1920'lerde Kürt grameri üzerine yazılan kitap için temel olarak alınmıştır. Arapça orijinli sözcükler öbür şivelerin ve lehçelerin öz Kürtçe karşılıklarıyla değiştirilmeye de çaba ediliyor.[4] Türkiyede bu lehçe için ağırlıklı olarak Kurmanci denir. Zazalar ise, Kırdaski/Kırdaşki derken, Irakta Behdinî, İranda ise Şıkakî denilmektedir.

Kürmancinin başlıca şiveleri:

a- Rewendi/Beyazidi; Kafkas Kürdistanından başlayarak güneydeki Şikak bölgesine kadar iner. Kars, Ağrı, Erzurum, Erzincan, Muş ve Van yöresinde konuşulan bir şivedir.

b- Şıkaki: Urmiye gölü, Gewer-Yüksek Ova, Elbak-Başkale ve Şemézdinan-Navşar yöresin- de konuşulur.

c- Hekkari: Şırnakın güneyinden başlayıp Hakkari şehiri hudutları içindeki Kürtlerce konuşulur.

d- Botanî: Zaxo´nun kuzeyinden başlayarak Suriye Türkiye hudutlarının kesiştiği alandan Cizre, Şırnak ve Eruh´u içine alacak biçimde Van Gölü´nün güneyinden Bitlis, Siirt, Batman ve Mardin şehirlerinin doğu yörelerini içine alır.

e- Bahdini: Zaxo, Amédiye, Akre, Zêbar yöreleri ile Dohokta konuşulur.

f- Sıncarî: Sincar Dağı ve Şêxan yöresi Kürtlerinin konuştuğu şivedir.

g- Sılivî (Kikî-Mılî): Diyarbakır, Elazığ, Mardin yöreleri ile Fıratın doğu yakasında kalan kesimde konuşulur. Bunların dışında; Cudikanî, Urfî, Kocerî, Cezire, Akra, Surçi, Koçani, Erzurumî, Bircandi, Elburzi, Herki şiveleri de mevcuttur.

2- Soranî (Aşağı Kurmanci, Orta Kurmanci/ Kurdi, Babani): Bu lehçe İran ve Irak Kürtleri tarafından konuşulmaktadır. Soran aslında bir coğrafik terim ve Baban Beyliğinden dolayı da önceden bu lehçeye Babanî deniliyordu. Soranînin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars abecesi kullanılır. Günümüzde ise Kürtçe Latin abecesine geçme girişimleri de olmuştur. Bu lehçede yazılı kaynak oranla çoktur. Bugün Soranice, Kurmanci için saf sözcük türetme orijini olarak görülmektedir.

Soranicenin şiveleri:

a- Sılêmanî -Babanî: Irak-Süleymaniye, Kerkük, Kıfrî, Qeretepe, Tuz-siwan yöreleri ile Xaneqinin bir takım köylerinde konuşulur.

b- Mukrî: İran-Şıno, Nexede, Méraxe, Miyandivaw, Sahindij, Saqız, Bukan, Bane ve Serdeşt Kürtlerinin konuştuğu lehçedir.

c- Sıneyi/ Sanandaji: İran-Sıne (Senendec), Bicar, Kengewer ve Rewanser ile Ciwanro´nun kuzey yörelerinde konuşulur.

d-Germiyani: Xaneqin civarındaki bir takım köylerde konuşulur. Ayrı olarak konuşma alanı az da olsa Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Varmava, Cafi gibi şivelerde vardır.

3- Loranî/Kelhurî (Güney Kürtçe): Loranî, yalnızca İranın batısındaki Kürtlerce kullanılmakta olup Kurmancî ve Soranî ile beraber Loranî jenetik kürt dil grubunu oluşturmaktadır. Loranîceyi konuşanlar genelde Şia Kürtlerdir. Melayir, Kırmanşah, Qesri Şirinden başlayarak Basraya kadar uzanan bölgede hâkimdir.

Loranî lehçesinin Şiveleri: a- Xaneqini, b- Asil Lurri veyahut Feyli, c- Kırmanşani, d- Leki, e- Kelhori, f- Perewendi, g- Qulgayeyi gibi şivelerdir.

4- Goranî: Goranî ve Hewreman sözcükleri aslında bir coğrafik terimdirler. Bağdat-Kırmanşah arasındaki dağlarla kaplı bölgeden Hewramana doğru Paweh ve Kedule yöresi ve Musulun doğu ve kuzeyinde başka bir deyişle İran ve Irak hudutlarının kesiştiği bölgelerde konuşulur.

Goranî Lehçesinin Şiveleri:

a- Hewramanî: Şirwan Çayının üst tarafındaki Hewraman yöresi Kürtleri konuşur.

b- Bacelani: Zengene ve Şebek yörelerindeki Kürtler bu şiveyi konuşur. Bunlarla beraber Gehwareyi, Kenduleyi, Béwenici, Rijabi, Seyidi, Zerdeyi gibi şiveleri de yeniden İran Irak hudutlarının Goran mıntıkasında bir takım köylerde konuşulmaktadır.

5- Kırdkî/Zazakî; (Dımılkî, Kırmancki - Kuzey Kürtçe): Erzincan, Sivas, Adıyaman Gerger, Urfa Siverek, Diyarbakır Çermik, Çüngüş, Piran (Dicle), Hani, Lice, Hazro, Kulp, Siirt Kozluk, Sason ve Baykan, Bitlis Mutki, Muş Varto, Erzurum Hınıs ve Tekman, Tunceli, Pülümür, Nazimiye, Ovacık, Hozat ve Çemişkezek, Elazığ merkez, Maden, Palo ve Karako- çan, Bingöl, Genç, Kiğı, Solhan ve Karlıova gibi şehir ve kazalarda konuşulur. Alevi Kürt kesimi kendilerine Kırmanc, lehçelerine de Kırmanckî derken Çermik, Çüngüş, Gerger ve Siverekte-kiler kendilerine Dımılî, lehçelerine Dımılkî; Sason, Hezo ile Mutki’deki Kırmanclar kendile- rini Dımbılî, lehçelerini de Dımbılkî; Diyarbakır ile Bingöldeki Kırmanclar ise kendilerini Kırd, lehçelerini de Kırdkî olarak tanımlamaktadırlar.

Kırdkî/Zazakî lehçesinin Şiveleri:

a-Dersim Şivesi-Kuzey Zazaca: Dersim-Tunceli, Erzincan, Sivas, Muş, Erzurum dolayların-da Alevi Zazalar tarafından konuşulur.

b- Merkez Zazaca: Palu kazası başta olmak üzere Elazığ ve Bingöl illerinde çoklukla Şafii Zazalar tarafından konuşulur.

c- Güney Zazaca: Çermik, Çüngüş, Siverek, Gerger, Mutki, Diyarbakır ve Malatya dolayla-rında Hanefi ve kısmen de Şafii zazalar tarafından konuşulur. Ayrı olarak Dımılî/ Dımbilî ile Zaza sözcükleri aşiret isimleridir. Ziya Gökalpda Zaza isminin Türklerin Dımılîlere verdiği bir isim olduğunu söylemektedir.[5] Dolayısıyla aslında Zazaca diye bir lehçe bulunmamakta ve olsa olsa var olan Kırdkî veya diğer isimiyle Dımılkî lehçesinin değiştirilmiş isimidir. Dil Bilimci F. Hemé ve Dr. Fuata göre de Zazaca, Gorani lehçesinin bir şivesidir.

6- Şêxbızıni Kürtçesi: Şéxbızın Kürtleri, Orta Anadoluda yaşamaktadırlar. Şeyh hüseynî Kürtleri de denilmektedir. Şéxbızın Kürtleri İran-Kırmanşah, Kerkük, Xaneqin ve Süleymaniye orijinlidirler. 1514 çaldıran savaşından sonra Kerkük ve Süleymaniyeden Anadoluya gelmişlerdir. Çaldıran savaşındaki başarılarından dolayı Anadolu vilayetleri ve Haymana yaylası kendilerine armağan olarak verilmiş, vergi ve askerlikten muaf tutulmuşlardır. Aşiret kendi içerisinde Kerküki, lek, Ler, Kelati, Xewend, Jiriki, Kuse, Sileni, Çel ve Palani gibi kollara ayrılır. Şéxbızıniler başta Ankaranın Haymana, Bala, Polatlı kazaları olmak üzere, Konya, Kayseri, Akhisar, Kırşehir, Niğde, Yozgat ve diğer doğu şehirlerinde yaşarlar.




Bu haber 69 defa okunmuştur.

FACEBOOK YORUM
Yorum

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER TARİH Haberleri

ÇOK OKUNAN HABERLER
SON YORUMLANANLAR
FOTO GALERİ
  • Bebişler
    Bebişler
  • Yurdum İnsanı
    Yurdum İnsanı
  • FANTASTİK
    FANTASTİK
  • ATATÜRK
    ATATÜRK
  1. Bebişler
  2. Yurdum İnsanı
  3. FANTASTİK
  4. ATATÜRK
FOTO GALERİ
VİDEO GALERİ
  • Hıranti Hişadagin (Hırant'ın Anısına)
    Hıranti Hişadagin (Hırant'ın Anısına)
  • Can Dikranagerd (Can Diyarbakır) / Armenian Song
    Can Dikranagerd (Can Diyarbakır) / Armenian Song
  • Sıdakhos Official Audio Armenian Song
    Sıdakhos Official Audio Armenian Song
  • Kırgın Çiçekler 5. Bölüm
    Kırgın Çiçekler 5. Bölüm
  • 50 Milyon İnsan Stalin'in Zulmüne Maruz Kaldı
    50 Milyon İnsan Stalin'in Zulmüne Maruz Kaldı
  • Cem Yılmaz | Yabancı dil
    Cem Yılmaz | Yabancı dil
  1. Hıranti Hişadagin (Hırant'ın Anısına)
  2. Can Dikranagerd (Can Diyarbakır) / Armenian Song
  3. Sıdakhos Official Audio Armenian Song
  4. Kırgın Çiçekler 5. Bölüm
  5. 50 Milyon İnsan Stalin'in Zulmüne Maruz Kaldı
  6. Cem Yılmaz | Yabancı dil
VİDEO GALERİ
YUKARI